Capacidade política das mulleres indíxenas do Istmo de Tehuantepec a través dos coidados do territorio

Unha mirada histórica ás resistencias desde o colonialismo aos megaproxectos eólicos e mineiros neoliberais

Autores/as

DOI:

https://doi.org/10.17979/arief.2026.11.1.10098

Palabras clave:

coidado do territorio, colonialismo enerxético, mulleres indíxenas, México, axencia política

Resumo

Neste texto, proponse unha definición alternativa dos coidados non só máis integradora senón tamén transcende os límites do produtivo e o reprodutivo, e amplía a súa dimensión. Entendémolo como unha capacidade de axencia política que as mulleres indíxenas exerceron nun armazón de relacións comunais, onde as relacións de xénero están asociadas ao coidado do territorio, para posibilitar a existencia e reprodución dos seus pobos e a súa defensa fronte á imposición de relacións hexemónicas e coloniais. Para iso utilizouse unha metodoloxía fundamentalmente cualitativa, a través de observación participante, entrevistas informais e traballo documental. O traballo de campo foi desenvolto durante os anos de 2014 a 2020. Centrouse nas experiencias da primeira autora, quen pertence ao pobo zoque do Istmo de Tehuantepec. Trátase dun coñecemento situado (Haraway, 1988) na vida comunitaria e colectiva, recolleito a través de observación participante en reunións, manifestacións e talleres onde se discutiron as defensas dos territorios fronte aos impactos dos megaproyectos enerxéticos e mineiros. Como resultados, destácanse a transformación na propiedade da terra e do suxeito político implicado, as consecuentes violencias fronte aos corpos territorios e as importantes respostas por parte das mulleres. Hoxe en día, o suxeito agrario a nivel nacional é predominantemente masculino a pesar de que as mulleres teñen un papel activo nos traballos da terra. Esta desigualdade no acceso aos dereitos agrarios ten a súa orixe en relacións historicas de dominación, con todo actualmente agudízanse á luz do despregamento do extractivismo e o despoxo, o cal altera as relacións de xénero nos pobos indíxenas do istmo. 

##plugins.themes.default.displayStats.downloads##

##plugins.themes.default.displayStats.noStats##

Citas

Aguilar Gil, Y. E. (2018). Nosotros sin México: naciones indígenas y autonomía. Nexos, s/p.

Aguilar Gil, Y. E. (2019). Mujeres indígenas, fiesta y participación política. Revista de la Universidad de México. https://www.revistadelauniversidad.mx/articles/1157b614-c696-4872-9b14-c48b1c8680b5/mujeres-indigenas-fiesta-y-participacion-politica

Anzaldúa, G. (1999). Borderlands / La frontera: the new mestiza (2ª ed.). Aunt Lute Books.

ArteTv. (2022). México: el Dorado eólico. ArteTv.

Botey, C. (1999). Introducción al Panel I. En L. Randall (Ed.), Reformando la Reforma Agraria mexicana. Universidad Autónoma Metropolitana.

Burchardt, H.-J., & Leinius, J. (2022). (Post-)colonial Archipiélagos. Comparing the Legacies of Spanish Colonialism in Cuba, Puerto Rico, and the Philippines. University of Michigan Press.

Carrasco, C. (2017). La economía feminista. Un recorrido a través del concepto de reproducción. EKONOMIAZ. Revista vasca de Economía, 91(01), 50-75.

Celiberti, L. (2022). Territorios de cuidados para sostener la vida. Fundación Carolina. Serie Género, 18. https://www.fundacioncarolina.es/wp-content/uploads/2022/11/AC-18-2022.pdf

Cielo, C., Bermúdez, H., Almeida Guerrero, A., & Moya, M. (2016). Aportes de la Economía Feminista para el análisis del capitalismo contemporáneo. Revista De La Academia, 21, 157-175. https://doi.org/10.25074/0196318.0.63

Cumes, A. (2012). Mujeres indígenas, patriarcado y colonialismo: un desafío a la segregación comprensiva de las formas de dominio. En L. González Guardiola et al. Anuario Hojas de Warmi, 17, 10. https://revistas.um.es/hojasdewarmi/article/view/180291

Davis, A. (1981). Woman, Race and Class. Random House.

Diaz Polanco, H. (2022). El gran incendio La rebelión de Tehuantepec. Fondo de Cultura Económica.

Federici, S. (1993). Revolución en punto cero Trabajo doméstico, reproducción y luchas feministas. Traficantes de Sueños.

Federici, S. (2015). Calibán y la bruja. Mujeres, Cuerpo y acumulación originaria. Tinta Limón.

Fernández-Camacho, M. (2021). Una metodología militante: “parar para pensar”. LiminaR. Estudios Sociales y Humanísticos, 19(1), 17-29. https://doi.org/10.29043/liminar.v19i1.790

GeoComunes. (2020). Análisis General del Proyecto de Corredor Interoceánico del Istmo de Tehuantepec. http://geocomunes.org/Analisis_PDF/GeoComunes_Trans%C3%ADstmico_22Abril2020.pdf

Gobierno de México. (2019). Las mujeres rurales producen más del 50% de la producción de alimentos en México. Mujeres, Secretaría de mujeres. https://www.gob.mx/historico-instituto/es/articulos/las-mujeres-rurales-agentes-clave-para-el-desarrollo-sostenible

Gobierno de México. (2023). Cartografía minera. CartoMinMex. https://srvprodarcgisp.economia.gob.mx/portal/apps/experiencebuilder/experience/?id=f8e8216f7c6744ff9cb5dd397f6ea310

Gutiérrez, R. (2017). Horizontes comunitarios – populares Producción de lo común más allá de las políticas estado – céntricas. Traficantes de Sueños.

Haraway, D. (1988). Situated Knowledges: The Science Question in Feminism and the Privilege of Partial Perspective. Feminist Studies, 14(3), 575–599. https://doi.org/10.2307/3178066

Hernández Castillo, R. A., Hutchings, S., & Noble, B. (Eds.). (2019). Transcontinental Dialogues Activist Alliances with Indigenous Peoples of Canada, Mexico, and Australia. University of Arizona Press. https://doi.org/10.2307/j.ctvdjrpm6

Herrero, A. (2017). Conexiones entre la crisis ecológica y la crisis de los cuidados. Entrevista a Yayo Herrero López. Ecología Política, 11-114.

Herrero, Y. (2023). Toma de Tierra. Caniche Editorial.

Hill Collins, P. (1990). Black Feminist Thought. Unwin Hyman.

Hooks, B. (1984). Feminist Theory: From Margin to Center. South End Press.

Instituto Nacional de Estadística y Geografía (INEGI). (2015). Encuesta Intercensal 2015. Dirección General de Estadísticas Sociodemográficas (DGES) y Dirección General Adjunta del Censo de Población y Vivienda (DGACPV).

Kabeer, N. (2001). Reflections on the Measurement of Women's Empowerment. Discussing Women's Empowerment—Theory and Practice. Sida Studies, 3, 17–57. NovumGrafiska AB.

Manzanera-Ruiz, R., Lizárraga, C., & Mwaipopo, R. (2016). Gender Inequality, Processes of Adaptation, and Female Local Initiatives in Cash Crop Production in Northern Tanzania. Rural Sociology, 81, 143-171. https://doi.org/10.1111/ruso.12090

Navarrete, F. (2021). Malintzin, o la conquista como traducción. Universidad Nacional Autónoma de México, Colección México 500.

Olhovich, S. (2013). La lucha contra los eólicos es una lucha por la soberanía alimentaria [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=NXYx1lubeHA

Pérez Orozco, A. (2014). Subversión feminista de la economía. Aportes para un debate sobre el conflicto capital-vida. Traficantes de Sueños.

Pilaszek, M., & Rojo, O. (2007). La participación de la mujer en la Revolución mexicana. Tres trayectorias [Ponencia]. XI Jornadas Interescuelas/Departamentos de Historia, San Miguel de Tucumán, Argentina.

Reina Aoyama, L. (2004). Historia de los pueblos indígenas de México Caminos de luz y sombra. CIESAS, Comisión Nacional para el Desarrollo de los Pueblos Indígenas.

Registro Agrario Nacional. (2016). Nota técnica sobre la Propiedad Social. http://www.ran.gob.mx/ran/indic_bps/NOTA_TECNICA_SOBRE_LA_PROPIEDAD_SOCIAL_v26102017

Rowlands, J. (1995). Empowerment Examined. Development in Practice, 5(2), 101-107.

Segato, R. L. (2016). La guerra contra las mujeres. Traficantes de Sueños.

Sen, A. K. (1999). Development as Freedom. Oxford University Press.

Taylor, W. (1979). Drinking, Homicide and Rebellion in colonial Mexican Villages. Stanford University Press.

Tzul Tzul, G. (2016). Communal Strategies for Controlling Microfinance in Chuimeq'ena' Guatemala. South Atlantic Quarterly, 115(3), 625–631. https://doi.org/10.1215/00382876-3608686

UnADM. (2021). Las mujeres campesinas durante el Plan de Ayala. Gaceta UnADM. https://gaceta.unadmexico.mx/noviembre-diciembre-2021/54-investigacion/95-las-mujeres-campesinas-durante-el-plan-de-ayala

Publicada

2026-01-30

Cómo citar

Capacidade política das mulleres indíxenas do Istmo de Tehuantepec a través dos coidados do territorio: Unha mirada histórica ás resistencias desde o colonialismo aos megaproxectos eólicos e mineiros neoliberais. (2026). Atlánticas. Revista Internacional de Estudios Feministas, 11(1), 2-24. https://doi.org/10.17979/arief.2026.11.1.10098