Capacidade política das mulleres indíxenas do Istmo de Tehuantepec a través dos coidados do territorio
Unha mirada histórica ás resistencias desde o colonialismo aos megaproxectos eólicos e mineiros neoliberais
DOI:
https://doi.org/10.17979/arief.2026.11.1.10098Palabras clave:
coidado do territorio, colonialismo enerxético, mulleres indíxenas, México, axencia políticaResumo
Neste texto, proponse unha definición alternativa dos coidados non só máis integradora senón tamén transcende os límites do produtivo e o reprodutivo, e amplía a súa dimensión. Entendémolo como unha capacidade de axencia política que as mulleres indíxenas exerceron nun armazón de relacións comunais, onde as relacións de xénero están asociadas ao coidado do territorio, para posibilitar a existencia e reprodución dos seus pobos e a súa defensa fronte á imposición de relacións hexemónicas e coloniais. Para iso utilizouse unha metodoloxía fundamentalmente cualitativa, a través de observación participante, entrevistas informais e traballo documental. O traballo de campo foi desenvolto durante os anos de 2014 a 2020. Centrouse nas experiencias da primeira autora, quen pertence ao pobo zoque do Istmo de Tehuantepec. Trátase dun coñecemento situado (Haraway, 1988) na vida comunitaria e colectiva, recolleito a través de observación participante en reunións, manifestacións e talleres onde se discutiron as defensas dos territorios fronte aos impactos dos megaproyectos enerxéticos e mineiros. Como resultados, destácanse a transformación na propiedade da terra e do suxeito político implicado, as consecuentes violencias fronte aos corpos territorios e as importantes respostas por parte das mulleres. Hoxe en día, o suxeito agrario a nivel nacional é predominantemente masculino a pesar de que as mulleres teñen un papel activo nos traballos da terra. Esta desigualdade no acceso aos dereitos agrarios ten a súa orixe en relacións historicas de dominación, con todo actualmente agudízanse á luz do despregamento do extractivismo e o despoxo, o cal altera as relacións de xénero nos pobos indíxenas do istmo.
##plugins.themes.default.displayStats.downloads##
Citas
Aguilar Gil, Y. E. (2018). Nosotros sin México: naciones indígenas y autonomía. Nexos, s/p.
Aguilar Gil, Y. E. (2019). Mujeres indígenas, fiesta y participación política. Revista de la Universidad de México. https://www.revistadelauniversidad.mx/articles/1157b614-c696-4872-9b14-c48b1c8680b5/mujeres-indigenas-fiesta-y-participacion-politica
Anzaldúa, G. (1999). Borderlands / La frontera: the new mestiza (2ª ed.). Aunt Lute Books.
ArteTv. (2022). México: el Dorado eólico. ArteTv.
Botey, C. (1999). Introducción al Panel I. En L. Randall (Ed.), Reformando la Reforma Agraria mexicana. Universidad Autónoma Metropolitana.
Burchardt, H.-J., & Leinius, J. (2022). (Post-)colonial Archipiélagos. Comparing the Legacies of Spanish Colonialism in Cuba, Puerto Rico, and the Philippines. University of Michigan Press.
Carrasco, C. (2017). La economía feminista. Un recorrido a través del concepto de reproducción. EKONOMIAZ. Revista vasca de Economía, 91(01), 50-75.
Celiberti, L. (2022). Territorios de cuidados para sostener la vida. Fundación Carolina. Serie Género, 18. https://www.fundacioncarolina.es/wp-content/uploads/2022/11/AC-18-2022.pdf
Cielo, C., Bermúdez, H., Almeida Guerrero, A., & Moya, M. (2016). Aportes de la Economía Feminista para el análisis del capitalismo contemporáneo. Revista De La Academia, 21, 157-175. https://doi.org/10.25074/0196318.0.63
Cumes, A. (2012). Mujeres indígenas, patriarcado y colonialismo: un desafío a la segregación comprensiva de las formas de dominio. En L. González Guardiola et al. Anuario Hojas de Warmi, 17, 10. https://revistas.um.es/hojasdewarmi/article/view/180291
Davis, A. (1981). Woman, Race and Class. Random House.
Diaz Polanco, H. (2022). El gran incendio La rebelión de Tehuantepec. Fondo de Cultura Económica.
Federici, S. (1993). Revolución en punto cero Trabajo doméstico, reproducción y luchas feministas. Traficantes de Sueños.
Federici, S. (2015). Calibán y la bruja. Mujeres, Cuerpo y acumulación originaria. Tinta Limón.
Fernández-Camacho, M. (2021). Una metodología militante: “parar para pensar”. LiminaR. Estudios Sociales y Humanísticos, 19(1), 17-29. https://doi.org/10.29043/liminar.v19i1.790
GeoComunes. (2020). Análisis General del Proyecto de Corredor Interoceánico del Istmo de Tehuantepec. http://geocomunes.org/Analisis_PDF/GeoComunes_Trans%C3%ADstmico_22Abril2020.pdf
Gobierno de México. (2019). Las mujeres rurales producen más del 50% de la producción de alimentos en México. Mujeres, Secretaría de mujeres. https://www.gob.mx/historico-instituto/es/articulos/las-mujeres-rurales-agentes-clave-para-el-desarrollo-sostenible
Gobierno de México. (2023). Cartografía minera. CartoMinMex. https://srvprodarcgisp.economia.gob.mx/portal/apps/experiencebuilder/experience/?id=f8e8216f7c6744ff9cb5dd397f6ea310
Gutiérrez, R. (2017). Horizontes comunitarios – populares Producción de lo común más allá de las políticas estado – céntricas. Traficantes de Sueños.
Haraway, D. (1988). Situated Knowledges: The Science Question in Feminism and the Privilege of Partial Perspective. Feminist Studies, 14(3), 575–599. https://doi.org/10.2307/3178066
Hernández Castillo, R. A., Hutchings, S., & Noble, B. (Eds.). (2019). Transcontinental Dialogues Activist Alliances with Indigenous Peoples of Canada, Mexico, and Australia. University of Arizona Press. https://doi.org/10.2307/j.ctvdjrpm6
Herrero, A. (2017). Conexiones entre la crisis ecológica y la crisis de los cuidados. Entrevista a Yayo Herrero López. Ecología Política, 11-114.
Herrero, Y. (2023). Toma de Tierra. Caniche Editorial.
Hill Collins, P. (1990). Black Feminist Thought. Unwin Hyman.
Hooks, B. (1984). Feminist Theory: From Margin to Center. South End Press.
Instituto Nacional de Estadística y Geografía (INEGI). (2015). Encuesta Intercensal 2015. Dirección General de Estadísticas Sociodemográficas (DGES) y Dirección General Adjunta del Censo de Población y Vivienda (DGACPV).
Kabeer, N. (2001). Reflections on the Measurement of Women's Empowerment. Discussing Women's Empowerment—Theory and Practice. Sida Studies, 3, 17–57. NovumGrafiska AB.
Manzanera-Ruiz, R., Lizárraga, C., & Mwaipopo, R. (2016). Gender Inequality, Processes of Adaptation, and Female Local Initiatives in Cash Crop Production in Northern Tanzania. Rural Sociology, 81, 143-171. https://doi.org/10.1111/ruso.12090
Navarrete, F. (2021). Malintzin, o la conquista como traducción. Universidad Nacional Autónoma de México, Colección México 500.
Olhovich, S. (2013). La lucha contra los eólicos es una lucha por la soberanía alimentaria [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=NXYx1lubeHA
Pérez Orozco, A. (2014). Subversión feminista de la economía. Aportes para un debate sobre el conflicto capital-vida. Traficantes de Sueños.
Pilaszek, M., & Rojo, O. (2007). La participación de la mujer en la Revolución mexicana. Tres trayectorias [Ponencia]. XI Jornadas Interescuelas/Departamentos de Historia, San Miguel de Tucumán, Argentina.
Reina Aoyama, L. (2004). Historia de los pueblos indígenas de México Caminos de luz y sombra. CIESAS, Comisión Nacional para el Desarrollo de los Pueblos Indígenas.
Registro Agrario Nacional. (2016). Nota técnica sobre la Propiedad Social. http://www.ran.gob.mx/ran/indic_bps/NOTA_TECNICA_SOBRE_LA_PROPIEDAD_SOCIAL_v26102017
Rowlands, J. (1995). Empowerment Examined. Development in Practice, 5(2), 101-107.
Segato, R. L. (2016). La guerra contra las mujeres. Traficantes de Sueños.
Sen, A. K. (1999). Development as Freedom. Oxford University Press.
Taylor, W. (1979). Drinking, Homicide and Rebellion in colonial Mexican Villages. Stanford University Press.
Tzul Tzul, G. (2016). Communal Strategies for Controlling Microfinance in Chuimeq'ena' Guatemala. South Atlantic Quarterly, 115(3), 625–631. https://doi.org/10.1215/00382876-3608686
UnADM. (2021). Las mujeres campesinas durante el Plan de Ayala. Gaceta UnADM. https://gaceta.unadmexico.mx/noviembre-diciembre-2021/54-investigacion/95-las-mujeres-campesinas-durante-el-plan-de-ayala
Descargas
Publicada
Número
Sección
Licenza
Dereitos de autor/a 2026 Atlánticas. Revista Internacional de Estudios Feministas

Esta obra está baixo unha licenza internacional Creative Commons Recoñecemento-Compartir Igual 4.0.
Los y las autores/as ceden todos los derechos, título y materiales contenidos en el trabajo aceptado a la Revista Atlánticas, quien podrá publicar en cualquier lengua y soporte, divulgar y distribuir su contenido total o parcial por todos los medios tecnológicamente disponibles y a través de repositorios.
Se permite y se anima a los y las autores/as a difundir los artículos aceptados para su publicación en los sitios web personales o institucionales, ante y después de su publicación, siempre que se indique claramente que el trabajo pertenece a esta revista y se proporcionen los datos bibliográficos junto con el acceso al documento.

Los trabajos publicados en esta revista están bajo una licencia Creative Commons Reconocimiento-Compartir Igual 4.0. Internacional. Usted es libre de:
- Compartir — copiar y redistribuir el material en cualquier medio o formato
- Adaptar — remezclar, transformar y crear a partir del material para cualquier finalidad, incluso comercial.
Reconocimiento — Debe reconocer adecuadamente la autoría, proporcionar un enlace a la licencia e indicar si se han realizado cambios<. Puede hacerlo de cualquier manera razonable, pero no de una manera que sugiera que tiene el apoyo del licenciador o lo recibe por el uso que hace.
CompartirIgual — Si remezcla, transforma o crea a partir del material, deberá difundir sus contribuciones bajo la misma licencia que el original.
En relación con la incusión de los artículos, reseñas y entrevistas en repositorios debemos señalar lo siguiente:
a) Se autoriza sólo a subir la copia post-print del editor, es decir, la última versión qeu fue publicada, con el mismo formato y apariencia. Los derechos sobre el documento deben mantenerse respecto de la publicación original.
b) Sólo se autorizará el alojamiento en repositorios y plataformas gratuítos, que no cobren ni por el alojamiento ni por la consulta o obtención de documentos.
c) En el repositorio o plataforma dónde se aloje, el documento debe identificarse con los datos completos de publicación de esta copia post-print, lo que incluye su DOI cuando lo tuviese.
d) En ese documento ya tiene un alojamiento electrónico en una revista OJS o en el RUC de la UDC, es deseable incluír un vínculo en el nuevo repositorio o plataforma, y no alojar el documento en si (esto facilita la visibilidad del RUC y las revistas de la UDC, la ayuda a revalorizar los libros y revistas hechos por el profesorado). Si esta opción no es vialbe, se podrá alojar el documento, pero siempre identificándolo con datos completos de publicación (lo que incluye su DOI, en caso de tenerlo).